Бақытты болуды үйреніңіз! 2 Бөлім

Өмір көрсеткендей, адамның іс-әрекеті оның нақты қабілеттерімен емес (қате сенім), оның қабілеттері туралы ой-пікірімен анықталады. Демек, көзқарасты өзгерту арқылы мінез-құлықты өзгертуге болады.

Көзқарас (өзіңе, өзгеге, өмірге, Құдайға) = Мінез-құлық (таңдау, шешім, амал, іс-әрекет)

Адамның бейсанасына ол өзі туралы ойлағанның бәрі жазылады. Бала негізінен тек эмоциялармен жұмыс істейді, сондықтан ол эмоцияларды еске түсіреді. Содан кейін өсе келе бұл эмоцияларға ақыл-ой бейнелері (визуализация) қосылады, олар сөйлей ала бастағаннан кейін ауызша анықтамаларға (аффирмацияға) ие болады және белгілі бір сенімдермен байланысады. Ересек адам бейнелі (визуализация), эмоционалды (аффективті) және ауызша (аффирмация) ойлаудың үйлесімімен сипатталады. Әдетте, осы түрлердің біреуі басым — көбінесе ауызша, бірақ қазіргі заманда бірыңғай бейнелі болып кетті.

Ойды ішкі сөзден, бейнеден және оларға байланысты сезімнен байқауға болады. Есте сақтау әрбір тәжірибені дәл көшірме ретінде жазбайды. Өзіңізді бақылай отырып, болған оқиға мен оны қалай түсіндіргеніңізді ажыратуға тырысыңыз.

Бір отбасының балалары да бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Бұған даму ерекшелігі, темперамент, қарым-қатынас, тәжірибе және оқиғаны түсіну тәсілі әсер етеді. Айырмашылықты тек оқиғаға деген жеке көзқараспен түсіндіру дұрыс емес.

Барлық ой мен сезімді толық бақылау мүмкін емес. Бірақ оларды байқап, келесі әрекетті таңдауды үйренуге болады. Ауыр сөз өзін бағалауы тұрақты адамға да тиюі мүмкін. Бұл оның кінәсі немесе әлсіздігінің дәлелі емес.

Қалыптасып қалған сенімнен арылу оңай емес

Ақиқатқа қандай да бір сенімділік таныту керек, біз оған бірден қарама-қайшы ой-пікірлер теңізіне құтқару шеңберін лақтыра бастаймыз. Біз психикалық ыңғайсыздықты сезінбеу үшін екі қарама-қарсы пікірді ұстануға қабілетіміз жоқ. Сондықтан біз өз сенімімізді дәлелдеу және ақтау үшін растайтын ақиқатқа қарсы ақпаратты жинай бастаймыз.

Бұл сіздің Шынайы «Мен»ді іздеуге кедергі келтіруі мүмкін, өйткені біздің әрекеттерімізде біз әділ шындықты емес, Ғылым заңдылықтарын емес, жалған, өтірік ережелерді басшылыққа аламыз. Кейде біз ұзақ уақыт бойы бізге пайда әкелуді тоқтатқан пікірлер мен сенімдерге жабысуды жалғастырамыз. Сондықтан сіз өзіңізді алдамайтыңызға және сіз үшін жаңа, пайдалы ақпаратқа қарсы болмайтыныңызға көз жеткізу үшін, өзіңіздің сенім жүйеңізді қайта қарауыңыз керек. Неліктен біз мұны істемейміз, неге шындық пен ақиқатты мойындағымыз келмейді? Себебі біз қателесуден, қателіктерімізді көруден немесе жағымсыз эмоциялардан, жасаған күнә амалдардан қорқамыз. Қорқатын біздің сақтаушымыз, Бейсанамыз.

Барлығы ішкі диалогтан басталады

Біз үнемі ішкі диалогты жүргіземіз. Сырттан келген ақпаратты көреміз және естиміз, одан кейін сол туралы ойланамыз, сосын өзімізбен өзіміз талқылаймыз.

Ақпаратты қабылдау, оны түсіндіру және эмоциялық жауап өзара әсерлеседі. Ішкі диалог — осы үдерістің бір бөлігі.

Бұл процесс ойлаудың үш түрін біріктіреді: ауызша, бейнелі және эмоционалды. Сөздер белгілі бір ақыл-ой бейнелерімен байланысты, ал олар өз кезегінде эмоционалды реакцияны тудырады, осылайша ішкі диалог біздің өзіміз туралы сенім мен түсінігімізді қалыптастырады немесе өзгертеді.

«Мен» бейнесі (сенім+түсінік) ортаға байланысты, бала кезінен бастап, бейсанада сақталған. Ойлардан, пікірлерден, қарым-қатынастардан қалыптасады. Ол біздің ойлауымыз бен мінез-құлқымызды басқарады. Қиялда қандай да бір жағдайды суреттей отырып, біз бұл бейнені бейсанада сақтаймыз және одан құтылу туралы саналы шешім қабылдағанға дейін оны ұстаймыз. Егер сіз өзіңіздің ойларыңызды өзгерткіңіз келсе, онда сіз ішкі диалог пен визуализацияны жоспарланған өзгерістерді жүзеге асыруға көмектесетін жаңа «сенім мен түсінік» жасау құралы ретінде пайдалана аласыз.

Кез келген маңызды және ұзақ мерзімді өзгеріс алдымен ақылда (аффирмация) немесе қиялда (визуализация) болады, содан кейін іс жүзінде жүзеге асырылады. Сіздің кез келген тұжырымыңыз бейсанаға әсер етеді, сондықтан өзіңіз туралы не айтатыныңызды мұқият қадағалаңыз. Есіңізде болсын, өзі туралы ой-пікір біреудің емес, өзіңіздің ой (сөз) негізінде қалыптасады. Орта әсер еткенмен кінәлі емес, соңғы нүктені (амал-әрекет) әрдайым өзіңіз қоясыз.

Қайталанған сөздің әсері

Қайталанған ауыр сөз адамның өзін бағалауына әсер етуі мүмкін. Бірақ «бейсана шындық пен қиялды мүлде ажыратпайды» деген тұжырым тым жалпылама. Біреу сізді кемсіткенде, оның сөзі сіздің қабілетіңіздің дәлелі болмайды. Сол пікірді нақты тәжірибемен салыстырыңыз, қажет болса сізді қолдайтын адаммен талқылаңыз.

Өзіңіз туралы бір ойды жиі қайталау оны таныс әрі сенімді етіп сезіндіруі мүмкін. Бұл оның ақиқатқа айналғанын білдірмейді. «Мен ақымақпын» деген жалпы бағаның орнына, нақты қиналған әрекетті атаңыз және нені үйренуге болатынын анықтаңыз. Ауыр ойдың болуы өз басыңызға жамандық шақырады деген сөз емес.

Сіңірген еңбек пен жұмсалған уақыт ақталады

Нәтиже күту жұмысты жалғастыруға көмектесуі мүмкін, бірақ оған кепілдік бермейді. Нақты өзгерісті байқап, жоспар көмектеспесе, оны қайта қараңыз. Уақыт пен күш бағалы, сондықтан олардың неге жұмсалып жатқанын түсіну пайдалы.

«Өз-өзін сендіру» тұйық шеңбері

Өзіміздің «Мен» бейнесі (өзім жайлы ой-пікір) біздің әрекеттеріміздің нәтижесіне әсер етеді. Біз әрқашан өзіміз туралы сенім мен түсінікке сәйкес әрекет етеміз. Біз басқаша әрекет ете алмаймыз. Сізге тырысуға болады, бірақ сіз бейсанада қалыптасқан шындықты жеңу үшін көп күш салуыңыз керек. Біз автоматты түрде бейсанада көрсетілген «Мен» әрекеттерін жасаймыз. Бұл өз кезегінде ішкі диалогтың нәтижесі. Ішкі диалог арқылы адам, өз-өзін сендіруден түсінік қалыптастырады. Біз автоматты түрде бейсанаға сәйкес әрекет етеміз, тіпті өз әрекеттеріміздің салдары туралы ойламаймыз. Содан кейін біз бұл әрекетті ішімізде өзімізбен өзіміз талқылай бастаймыз. «Мен дұрыс істедім» немесе «Негізі бар ғой ше… Мен дұрыс істемедім» деп өзіміз туралы пікірді одан да жарқын етіп бекітеміз. Осындай қысқа ойлар (ішкі сөз) арқылы адам өз-өзін сендіреді. Ал енді тұйық шеңбер қалай қалыптасады:

1) «Мен не істеу керек екенін өзім білемін және үйретпей-ақ қойыңдар»

2) «Маған басқаның бағасы да, сыны да керек емес»

3) «Мен өз-өзіммен сөйлесетін жынды адам емеспін»

4) «Менің өзіме деген көзқарасым әрқашан дұрыс»

5) «Мен ешқашан сәтсіздікке ұшырамаймын»

6) «Мен кітап оқығым келмейді, маған жұмыс істеп отбасын асырау керек»

Бұл адамның басқаларға айтатын сөзі, яғни сыртқы ортамен қарым-қатынас, ал сол адамның өзіне айтатын сөзі, яғни ішкі қарым-қатынас мүлдем басқаша:

1) «Мен жасай алмадым, қолымнан келмеді»

2) «Әрдайым осылай қателесе беремін»

3) «Неге ештеңе өзгермейді»

4) «Неге менде ғана проблема бар»

5) «Мен қайтадан сәтсіздікке ұшырадым»

6) «Мен шаршадым, ажырасуым керек»

Өзінің немесе өзгенің үміттерін ақтамау арқылы көптеген адамдар бейсанада теріс тәжірибені жинақтайды. Содан кейін мұндай мәлімдемелер оң нәтиже бермейді, керісінше біздің өзімізге деген теріс көзқарасымызды арттырады. Біз өз үміттерімізді тағы бір рет ақтауымыз керек. Үміт ақтау проблема емес, өзіңмен айналысқың келмеу, кітап оқығың келмеу, ойланбау проблема.

Өз іс-әрекеттеріңіздің тиімділігін қалай арттыруға болады

Өзін-өзі сынау (критика) екіге бөлінеді деструктивті және конструктивті өзін-өзі сынау. Біз өз үміттерімізді ақтамайтын сәттерде өзімізді сынамауға үйренуіміз керек, өйткені деструктивті өзін-өзі сынау бізге көмектеспейді.

Өз іс-әрекеттеріңіздің тиімділігін қалай арттыруға болады? Біріншіден, өсіп тұрған бірінші ағашты кесіңіз, ол өзін-өзі құртуға бағытталған, сынауға, кемсітуге деген ұмтылыс. Өзіңізге айтыңыз: «Болды! Тоқта!» Содан «Бұл Мен емес» деп айтыңыз. Соңында, шешуші сөздерді айтыңыз: «Келесі жолы мен…» Келесі жолы қалай әрекет ететініңізді сипаттап, жазыңыз.

Өзіңіз туралы, өзіңізге деген жағымсыз көзқарас туралы ұмытыңыз. Мен сізді өзіңіздің немесе басқа адамдардың қателіктерін елемеуге шақырмаймын, керісінше қателіктерге бой алдырмауға шақырамын. Өзіңізге: «Келесі жолы мен қателік жасамаймын» деп айтыңыз. Осы тұжырыммен сіз өзіңіздің бейсанаңызбен бірден оң пікір қалыптастырасыз. Теріс тәжірибенің орнына ол болашақта конструктивті көзқарасты есте сақтайды. Өзіңіздің «Мен» деген оң имиджіңізді нығайту немесе теріс болса, оны жақсарту үшін, өз әрекеттеріңіздің қажетті нәтижесін елестетіп, неден аулақ болғыңыз келетіні туралы ойлануды және сөйлесуді тоқтатыңыз. Егер сіз өзіңіздің іс-әрекеттеріңіздің нәтижесіне қанағаттансаңыз және ақыл-ойдың көтерілуіне тап болсаңыз, онда бұл оң тәжірибені сындарлы, прагматикалық ішкі диалогтың көмегімен бейсана ішінде бекітуге тырысқаныңыз. Өзіңізге: «Мен осындаймын…", «Мен ешкімге ұқсамаймын» деп айтыңыз. Позитивті ішкі тұжырым — бұл өзін-өзі бағалауды арттырудың ең жақсы тәсілі. Оның көмегімен сіз ішкі сыншының (эго) дауысын саналы түрде өшіресіз және айналаңыздағы адамдар сізге жүктеуге тырысатын жағымсыз, теріс, негативті пікірлерден өзіңізді қорғайсыз. Оң, жағымды, позитивті сөздерді ішкі диалогтың көмегімен Бейсанаға бекітуге тырысыңыз. Позитивті, адекватты ішкі тұжырым өзіне-өзі әділ баға берудің ең жақсы тәсілі.

Сіз өзіңізге қалай қарайсыз?

Отбасыңызда бәрінен «Мен Қандаймын?» деп сұрап көріңісші, әрине батылдығыңыз жетсе, сіз ең бірінші «біртүрлі, не деп жауап береді?» деп ойлайсыз. Бұл стресс тест деп аталады. «Әке (Ана) Мен Қандаймын?» деген сияқты, көп балалар не қорқады, не ұялады, ал әке-шешесі өлсе де баласына ондай сұрақ қоймайды, себебі ол өзінің баласының алдында дәрежесін түсіріп аламын деп ойлайды.

Өзіңізді бағалау өмір сапасына ықпал етеді, бірақ оны толық анықтамайды. Денсаулық, қауіпсіздік, қарым-қатынас және материалдық жағдай да маңызды. Өзіңізге деген көзқарасты осы кең аяда қарастырыңыз.

Өмір сапасына өзін бағалау мен өзіне деген көзқарас әсер етеді. Сонымен қатар денсаулық, қауіпсіздік, қарым-қатынас және материалдық жағдай да маңызды.

Өмір бойы әрқайсымыз өзімізден, басқалардан мұндай сөздер естиміз: «Мен жақсы адаммын», «Мен табандымын», «Мен ұялшақпын», «Мен ақкөңілмін», «Менің достарым жоқ», «Мен ақымақпын», «Менің жағдайым жоқ», «Мен жалқаумын», «Мен қайыршымын». Біз өзіміздің жеке ойларымызға сәйкес әрекет ететіндіктен, бұл белгілер біздің мінез-құлқымызды басқарады. Олардың тек кейбіреулері ғана пайдалы. Бірақ адам ретінде өсу және даму үшін олардың көпшілігін өзгерту керек. Тағы да қайталаймын, біз өзіміз туралы не айтып отырғанымызды мұқият қадағалауымыз керек. Өйткені, өз әлеуетін іске асыру мүмкіндігі тек өзін-өзі растаумен (аффирмация) шектеледі. Бұл шек біздің шынайы мүмкіндіктерімізге ешқандай қатысы жоқ, дегенмен біз әрқашан өзімізді «қабілеттімін» деп санайтын нәрсені ғанс жасаймыз. Сондықтан біз ішкі диалогты саналы түрде бақылауымыз керек, әйтпесе ол бізді басқарады. Өзіңіз туралы ой-пікірлер, яғни ортаның сізге ілген идеялары жай жадтан өшіріле салмайды, өйткені олар бейсанада терең сақталады, бірақ оларды оң ішкі диалог арқылы ауыстыруға болады. Өзі туралы жаңа позитивті, адекватты тұжырым (аффирмация) басым сенімге айналады. Біз әрқашан біздің бейсанамызда басым болатын сенімге сәйкес әрекет ететініміз белгілі. Яғни Бейсанамызда қандай сенім басым болса, біз соған сәйкес амал-әрекет жасаймыз. Өзіңіздің «Мен» бейнесін өзгертудің басты себебі, сіз белгілі бір қызмет саласындағы жетістіктеріңізге қанағаттанбауыңыз. Өз әрекеттерімізде біз автоматты түрде бейсанаға бағынамыз. Біздің өзіміз туралы көзқарасымыз өзгермейінше, біз автоматты түрде сол баяғы әрекеттерді қайталаймыз және бірдей нәтиже көре береміз. Біз өзімізге деген қарым-қатынасты өзгертпей, өз әлеуетімізді толық іске асыра алмаймыз. Біздің әрекеттеріміз ішкі бейсаналық өзгерісті бастағанда, алаңдаушылық пен психологиялық ыңғайсыздық сезімі бірден пайда болады, өйткені саналы түрде біз әрқашан өзіміздің қатып қалған «Мен» бейнесіне сәйкес келуге тырысамыз. Ол бейне қазіргі уақытта біз өзімізді қабілетті, мүмкін деп санайтын сенім мен түсініктен тұрады.

«Күту деңгейінің» жоғарылауы

Ішкі импульс немесе кейбір сыртқы жағдайлар бізді психологиялық жайлылық аймағынан кетуге мәжбүр етсе, бірден түсініксіз алаңдаушылық сезімі пайда болады. Біздің әрқайсымыз психологиялық жайлылықтың белгілі бір аймағындамыз, атап айтқанда, өзіміз немесе айналамыздағы адамдар күткен, үміт еткен деңгеймен өмір сүруді өзімізге лайықты деп санаймыз. Мысалы ата-анасы баласының адам болуын, қызығын көруін күтеді. Кәсіпкер кәсібінің алға басуын күтеді. Адамдардың барлығы әрдайым бір нәрсені күтеді.

Мысалы, бейсана деңгейінде біз өзіміз үшін қандай көлікпен жүру керектігін, қандай табыс табу керектігін, қандай мейрамханаларда түскі ас ішуді, қандай жағдайларда өзін жайлы сезінуді және т.б. осылардан бейсана бас тарта бастағанда, ішкі ыңғайсыздық бірден пайда болады. Мұндай реакция оң өзгерістерді қиындатады немесе кем дегенде баяулатады. Күту деңгейін жоғарлату үшін біз бейсананы өзгертуге мәжбүр боламыз. Жұмыстағы қиындықтар мен әлеуметтік проблемаларда біз логикалық дәлелдер іздей бастаймыз және өзімізді бейсанамен айналыспауымыз керек, ештеңе жұмыс істемейді, ештеңені өзгертудің қажеті жоқ деп сендіре бастаймыз. Бір нәрсені өзгерту үшін сіз өзіңізді басқа жағдайда, басқа машинаны жүргізу кезінде, басқа жұмыста, басқа адамның жанында елестетуіңіз керек. Бұрынғыдан да артық күтуге сіздің құқығыңыз бар. Сондықтан да күту деңгейін жоғарлатыңыз!

Өз жайлылық аймағымыз туралы ой біздің қатысуымызсыз қалыптасты, оны орта қалыптастырды. Біз жай ғана саналы түрде қоршаған ортаға беріле салдық не болса соны, бұйырғанын қабылдадық. Себебі біз бала кезден өмірге түк білмейтін түсінбейтін, мақлұқ, мақау болып келдік. Ата-ана біздің өсуімізді күтті, мектепке баруымызды күтті, ЖОО түсуді күтті, үйлендіріп не тұрмысқа шығарып немере күтті. Бұл стандартты күтулер. Негізінде адамның күту деңгейі шексіз, тек соны түсіну керек. Адамға қашан ақыл кірді деп айтамыз? Ол өмірінде күту деңгейін жоғарылатып, күтуден мақсатты әрекетке көшкен кезде.

Өзіңізді мақсатыңызбен байланыстырыңыз

Дұрыс мақсат қою үшін оны ең алдымен үш нәрсемен анықтап алу керек: өз қабілеттеріңізбен, орта жағдайымен (қолдау/қолдамау) және мүмкіндіктеріңізбен. Бірақ бұл үш нәрсе мақсатқа жетуге көмектеспейді, сондықтан қалыптасқан шындықты өзгерту керек. Бұл туралы толығырақ 6-тарауда талқылаймыз. Қазіргі уақытта сіздің міндетіңіз түсіну: ақылмен елестету, қиялдау дегеніміз — бұл кино көрумен бірдей. Бірақ сіздің мақсатыңыз киноны миыңыздың ішінде көру. Шындықты тек сіз жеке қатысатын бейнелер (визуализация) арқылы өзгертуге болады бірақ әрекет қазіргі уақытта орын алмайды. Бұл «Әрекетсіз Әрекет» деп аталады. Қиял, арман, мақсатты Аффирмация Визуализация және Эмоция арқылы жүзеге асыру. Сіз бұның барлығын бәрібір бейсаналы түрде қоршаған орта арқылы күн сайын жасап жүрсіз. Бірақ бұл сөздер сізге ұнамауы мүмкін. Парадокс!