Апошні алгарытм

Дзед Кірмаш

З хвіліну я стаяў, потым сціснуў кулакі і насунуўся на правадыра.

– Кажаш, усе парталы павінны быць маленькімі?

Травень нават адступіў на крок.

– І хто ж гэта табе нарасказваў?

– Ну нехта ж учора наплёў і пра бункер, і пра гармату, і пра вогнемёты, – кіпеў я. – Каб нішто не пралезла і не пазмятала тут...

– Наплёў, наплёў, – заківаў ён.

– І пра бомбу, пасля якой нічога не застанецца!

– Несумненна, і пра бомбу ён табе нагаварыў, – падтакваў Травень, і чым больш я злаваўся, тым больш ён весяліўся.

– І куды ж той балбатун дзеўся? Не дапаможаш знайсці?

– Той балбатун не казаў, што ўсе парталы павінны быць маленькімі.

– Вось як? Проста пакінулі дзверы адчыненымі?

– Як бачыш, пакінулі адчыненымі, – развёў ён рукамі.

Мне стала неўтульна.

Мне і дагэтуль было неўтульна: ад тунэлю, скразняку, цемры, холаду, што пачаў прабірацца пад тонкую кашулю... А зараз прыйшоў страх, якога не ведаеш у твар, і ад таго баішся яшчэ больш.

Я ўжо нічога не чуў, размахваў рукамі:

– Ведаеш, пакуль ты з мяне дурня рабіш – мае бацькі з глузду з'язджаюць! Я думаю, як ім хоць якую вестачку перадаць, а табе – усё жартачкі! Мы дзе зараз? Куды нас ужо занесла?

Травень паклаў мне руку на плячо.

– Гэта ўнутраны партал, – сказаў ён ціха. – Наш сусвет. Наша дзевятая вось, з кропкамі выхадаў, толькі па-за зямной плоскасцю...

– Чаму ж раней не сказаў?

– Тут холадна, давай лепш спусцімся – ніжэй ёсць утульнае месца.

Мы знаходзіліся на пляцоўцы порціка перад тунэлем-парталам. Унізе цямнела прорва, а за спінай уздымалася адвесная скала з чорным уваходам. Шэраг магутных калон падтрымліваў высокі дах над гэтай тэрасай. Вузкая пляцоўка была абнесена па ўсім перыметры точаным парапетам, у якім захаваліся амаль усе балясіны. І пляцоўка, і калоны, і парапет – усё з белага мармуру. Уверх ад выхаду, у два бакі, вялі вузкія стромкія лесвіцы, высечаныя прама ў скале.

Пад самай тэрасай знаходзілася яшчэ адна пляцоўка, адкрытая і шырэйшая, таксама абнесеная парапетам. Уздоўж гэтай пляцоўкі ў абчасанай скальнай сцяне віднеўся шэраг глыбокіх ніш. Ніжэй ужо толькі стромкі схіл, аніякіх лесвіц уніз.

Мы пералезлі праз парэнчы і, рызыкуючы зваліцца ў прорву, спусціліся па ледзь прыкметнай сцяжынцы, скрозь зараснікі мірту і верасу.

Ніжэй у схіле знайшлася цёмная адтуліна. За паўабваленым уваходам углыб старога лававага патоку цягнуўся доўгі звілісты тунэль. Яго гладкія сцены, здавалася, былі пакрытыя суцэльным шклом. У ім можна было стаяць ва ўвесь рост. Гэтая лававая трубка, на думку Траўня, і называлася ўтульным месцам. Не пяць зорак, затое без скразнякоў і костак пад нагамі.

Вогнішча расклалі звонку, ля ўваходу. Пакуль яно разгаралася, наламалі лаўровых галін, нарвалі верасу, папараці і заслалі падлогу. Атрымаўся пругкі і даволі мяккі матрац, ад якога пахла лаўрам. Нанасілі сухога галля пра запас.

Пасля селі каля агню. Я скінуў свае красоўкі, выцягнуў нагудзелыя за дзень ногі. Побач прытуліўся Лабрык.

За гарой за нашымі спінамі свяціў поўны месяц – фарбаваў з-за краю ў малочны колер ірваныя воблакі. Унізе панавала чарната, толькі ў адным месцы адзінока мігацеў аганёк. На супрацьлеглым баку, на поўначы, недзе на вышыні свяцілася жоўтым вузкая шчылінка – ад яе ў два бакі, на ўсход і захад, сачыліся светлавыя промні.

Чырвоныя язычкі нетаропка пад'ядалі галінкі, развальвалі на жывыя рубіны, унутры якіх зіхацела, плавала, скакала зняволенае святло. Прыемнае цяпло расцякалася па ўсяму целу.

– Мы цяпер на мацярыку? – ляніва спытаў я.

– На Кальдэравых астравах.

– Не падкажаш, дзе яны знаходзяцца?

– Нашы назвы табе нічога не скажуць.

І сапраўды, чаго чакаць ад свету, дзе гісторыя складалася зусім інакш? Якімі шляхамі ішло засяленне гэтай Зямлі?

Нават у нас паспрабуй даведайся, чыя нага першай ступіла на незаселеныя землі. На нашай Зямлі, як водзіцца, новыя землі «адкрываў» той, хто ўмеў іх пераназываць. Напрыклад, у гонар першага лорда Адміралцейства, які прафінансаваў экспедыцыю. Мяркаванне тых, хто ўжо даўно жыў на востраве да гэтага «адкрыцця», не ўлічвалася. Мушкеты і гарматы ставілі кропку ў любых спрэчках пра гістарычнасць, аўтэнтычнасць, культуру і іншую там бязглуздзіцу.

Травень расказаў, што архіпелаг налічваў усяго дзевяць невялікіх гарыстых астравоў. Мяккі клімат, вулканы і геатэрмальныя крыніцы. Раскінуўся недзе пасярод акіяна. На поўнач станавілася халадней, на поўдзень – гарачэй. Да Усезем'я, на ўсход, больш за тысячы тысяч шырокіх крокаў, а да Вяліказем'я на захадзе – амаль чатыры тысячы тысяч крокаў.

Гэтыя «тысячы тысяч» спачатку мяне бязлітасна плюшчылі. Мозг аж закіпаў, потым звыкся з манерай перакладу. Транслятар упарта адмаўляўся пералічваць адлегласці ў звыклыя мне метры ці кіламетры – мабыць, праз тое, што я не мог дакладна ўявіць даўжыню таго ж сантыметра. На, трымай у пядзях ці ў локцях, пералічвай сам. Наша метрычная сістэма таксама давала ў знакі суразмоўцу: на яго твары праскаквалі тыя ж пакуты, што і ў мяне, таму я пазбягаў агучваць адлегласці.

– А як называецца востраў, з якога мы прыбылі? – спытаў я.

– Эс-сямнаццаць.

– Вельмі прыгожая назва…

– Гучыць лепш, чым «Эксперыментальная станцыя нумар сямнаццаць».

Я пачухаў патыліцу:

– Не вельмі ён падобны на эксперыментальнай станцыі.

– Разабралі ўсё, што можна, пакінулі толькі адзін тунэль.

– Нешта я не заўважыў ніякіх руін, пакуль мы дабіраліся. Толькі гэты… храм з парталам.

– Палазіш па джунглях – знойдзеш.

– Навошта было ўсё разбураць?

– Па дамоўленасці.

– Па якой яшчэ дамоўленасці?

– Па той, па якой нашаму каралеўству адыходзіў востраў.

– Нічога не разумею, можа, растлумачыш?

– Трэба было прыбраць перавагі, прывясці ўсё да раўнавагі... Клопат вялікі, з гэтай станцыяй.

– З цябе кожнае слова трэба чырвоным жалезам выцягваць!

– Ага, не знаходка для шпіёна, – парыраваў Травень.

– Чаму б табе не расказаць усё падрабязна? Што і як тут у вас? Я ўжо другія суткі жыву аднымі здагадкамі!

– Думаю, нам ужо трэба на гаршок і ў люлю, заўтра дзень валэндацца па горах.

– Вось як, і на бакавую пара... Учора ты сава, а сёння ўжо жаўрук!

Травень калі ўключыць дурня, то ўжо надоўга.

– Невядома яшчэ, дзе той дзед Кірмаш прападае, – ён быццам і не чуў мяне. – Калі трэба – за тыдзень не знойдзеш.

Дзіўны гэты Травень.

Не таму, што трава замест валасоў. І не таму, што ходзіць апошнім галадранцам, а пад кашуляй і ў кішэнях – рэчы, праз якія ў нашым свеце за адзін дзень можна падняцца на першае месца ў спісе Forbes. Не. Вось весела размаўляе з табой, пасміхаецца, жартуе. Але як толькі даходзіш да нейкай чырвонай рысы – раптам зачыняецца. Робіцца маўклівым, задумлівым. І погляд мяняецца. Зусім іншы, проста не заўважае цябе. Тут ужо як ні дапытвайся, з якога боку ні падыходзь – нічога не выцягнеш.

Ні на гаршок, ні ў люлю ў бліжэйшую гадзіну ён не пайшоў.

Я таксама не спяшаўся лезці ў пячору-трубу. Спаць не хацелася. Які сон, калі ноч прыйшла на паўдня раней? Толькі калі нахлынуў густы, прабіраючы да касцей халодны туман, мы палезлі ўнутр.

З Колькам мы больш не біліся. Затое той сядзеў на маім ложку, цягнуў з вялізнага пажаўцелага какоса сок і круціў у мне дзіркі: як табе хапіла розуму пакінуць дома камеру? Дагэтуль і хвіліны не мог прасядзець без смартфона, а тут на табе, з голымі рукамі ў падарожжа… Ты б яшчэ ў адной майцы на Паўночны полюс паехаў.

Пакуль сябар чыстахвосціў мяне, сцюдзёны вецер праз насцеж расчыненае акно заносіў з вуліцы першыя сняжынкі. Тыя заляталі ў пакой усё часцей і часцей. Холад прабіраў ужо да касцей. Я сядзеў, апраўдваўся, і калаціўся як асінавы ліст. Нікому з нас чамусьці не прыходзіла ў галаву ўстаць ды проста зачыніць акно...

Прачнуўся я ад сапраўднага холаду.

Развіднела. Звонку стаяла суцэльная белая заслона – ад яе цягнула сырым холадам. Тонкая кашуля не ратавала. Закапацца, зарыцца, як дома пад цёплую коўдру, не было куды. Зялёная падсцілка за ноч зляжалася ў тонкі пласт так, што адчуваўся кожны каменьчык. Учора быццам і выграблі ўсе, а цяпер тыя ўпіваліся ў бокі.

Паміж намі ўціснуўся Лабрык, нешта бурчэў у сне, паскульваў і дрыгаў задняй лапай. Мабыць, сніў, як бароніць гэты ўваход.

Вогнішча даўно згасла, нават вуголле. Толькі ў адным месцы сярод чорных галавешак, пад шэрым абрусам, развітальна свяцілася апошняе чырвонае вочка. Побач не засталося ніводнай галінкі.

Нарэшце холад падняў мяне на ногі.

Я папрысядаў, каб хоць неяк сагрэцца, потым расштурхаў Траўня. Той прабурчэў нешта, але холад прабраў і яго – праз хвіліну мы выправіліся ў дарогу.

Усё танула ў шчыльным тумане, за дзесяць метраў нічога не відаць. І ўсё вакол было мокрае: камяні, трава, лісце, папаратнік. Кусты сцёбалі мокрымі галінамі, ногі слізгалі па стромкім схіле. Хутка мы самі прамоклі наскрозь – валасы, адзенне, поўсць на Лабрыку. Зачаўкацела ў маіх красоўках.

Травень упэўнена вёў уніз.

Праз паўгадзіны белая імгла пачала радзець, распалася на шматкі, а затым воблакі засталіся над нашымі галовамі.

Адкрыўся схіл з плямамі гушчару і асобных, пакручаных ветрам дрэў, якія чапляліся карэннямі за голае каменне. Дно кальдэры пакрывала зялёная коўдра лесу, у левай частцы цямнела круглае возера. Над графітавай паверхняй выцягнуліся пасмы туману, а берагі месцамі амаль цалкам хаваліся пад мяккім белым покрывам.

Мы прыселі паснедаць. Выбар быў невялікі – учарашні краб. Прадбачлівы Травень перад сном засунуў прыпасы пад камень і прываліў іншым валуном, пасля чаго мы спакойна пакінулі іх пад пільным наглядам рэтрывера. Мяса было халодным, але захавала прыемны смак. Рэшткі аддалі Лабрыку.

Ні хлеба, ні гарачай кавы, ні зубы пачысціць, ні інтэрнэту – яшчэ два дні таму я не мог уявіць свайго жыцця без усяго гэтага. Здаецца, я ўжо пачаў да гэтага прызвычайвацца.

Пасля снеданку мы працягнулі спуск.

Схіл паступова рабіўся больш спадзістым. Зніклі абрывы, сцежка выпрасталася і пабегла прама, на поўнач. Кусты лаўру, мірыкі і верасу замянілі сосны: дрэвы ўзнялі вышэй няроўныя кроны, збіліся ў групы, а затым зліліся ў суцэльны лес. Цёмныя вільготныя ствалы пакрывалі імхі і лішайнікі, падымаліся да пояса папаратнікі. З-пад мяккай іглічнай падсцілкі тырчэлі карані і замшэлыя валуны. Зверху з галін капацела вада.

Вецер, які нястрымна гуляў наверсе, суцішыўся.

Мы ішлі ў цішыне. Недзе варкаваў вяхір, пераклічваліся дразды, ім коратка адгукаўся зяблік. Двойчы наш шлях перасякаў бурлівы ручай, нехта клапатліва перакінуў цераз яго бярвёны: збіў дошкамі і прыладзіў парэнчы. Прабліснула сонца, але тут было даволі прахалодна.

Праз паўгадзіны дрэвы раступіліся – мы выйшлі на высокі стромы бераг. Пад намі адкрыўся водны абшар, у атачэнні далёкіх скал і зялёных палос. На роўнай нерухомай паверхні адбіваліся скалы, блакітнае неба і белыя аблокі – здавалася, там, у глыбіні возера, існаваў іншы свет.

Над палянкай стаяў густы пах дыму і гары. Крыху далей ад нас знаходзілася крыніца гэтага смуроду.

Складзеныя з вулканічных камянёў сцены дыхалі гарачым, над пустымі дзвярыма і маленькімі акенцамі праляглі языкі копаці. Бэлькі абваліліся ўнутр, яшчэ дыміліся, у блакітнае неба ўваткнуўся пачарнелы палец коміна. Да печы прытуліўся жалезны шкілет ложка з голымі спружынамі і каванай спінкай. Знутры ішоў невыносны жар, сярод галавешак яшчэ прабягалі барвовыя языкі.

У такое ж сумнае відовішча ператварыўся і сарай з навесам, ад якога засталіся абгарэлыя слупы.

Ацалела толькі шырокая лава, што прытулілася пад разгалістым дубам. Побач з ёй быў складзены небагаты скарб: посуд, загорнутае ў коўдру адзенне, куфэрак ды старадаўні высокі гадзіннік з боем. Гэтыя прапахлыя дымам пажыткі накрываў сіне-чырвоны абрус. Вакол валяліся качэргі, рагачы, закопчаныя чыгункі ды гліняныя жбаны. З-пад лавы сумна паглядаў на нас зялёнымі вачыма камлаты чорны кот.

Воддаль на чале з пярэстым пеўнем грабліся рудыя куры, з тры дзесяткі набярэцца. Ад гаспадаркі больш нічога не засталося, плота тут ніколі і не было.

– Разабраўся ўсё-такі з мышамі, – хмыкнуў Травень. – Чалавек слова, вучыся!

– З якімі яшчэ мышамі? – Я нічога не разумеў у тутэйшых парадках.

– З тымі, што лыжкамі па стале бразкаюць.

– Можаш растлумачыць?

– Вось дзед табе і растлумачыць, – ён махнуў рукой на пажарышча. – Клопат вялікі, з гэтым домам. Пайшлі, хутчэй за ўсё ён унізе.

Мы яшчэ хвілін дзесяць ішлі па пратаптанай сцежцы. Бераг паступова зніжаўся, пакуль мы не апынуліся каля самай вады.

На высокім краі, дзе ўтрымалася лапіна глебы, раскінуўся яшчэ адзін дуб. Яго магутныя галіны звісалі амаль да зямлі, утвараючы зялёны шацёр. Тоўстыя вузлаватыя карані паўзлі па камянях, апляталі валуны і знікалі недзе ў шчылінах. Да каранёў была прыбітая струганая дошка – на гэтай лаве і сядзеў дзед Кірмаш.

Парусінавыя штаны на шлейках. Выгаралая, некалі сіняя баваўняная кашуля, расцёгнуты каўнер і падкасаныя вышэй за локці рукавы. Ваўняная выцвілая камізэлька з глыбокімі кішэнямі: дзве ніжнія, дзве нагрудныя, паміж імі зверху нашытыя яшчэ дзве, ужо з іншай тканіны. Усе кішэні зашпіленыя на медныя гузікі, і ўсе, як адна, чымсьці набітыя. Сціплы ўбор завяршаў мяккі, цёмна-карычневы лямцавы капялюш з шырокімі павіслымі палямі. Тулля капялюша была прарвана – адтуль, як дым з коміна, лезла густая капна сівых валасоў. Побач стаялі стаптаныя скураныя чаравікі.

Нарэшце звычайны чалавек у гэтым незразумелым свеце.

Дзед спакойна пахкаў люлькай. Паглядваў на доўгую хварасціну перад сабой ды пагладжваў шырокую, як лапата, белую бараду.

Хварасціна была прыладкавана на заціснутую між камянёў рагаціну. Недарэчную вуду па ўсёй даўжыні абмотваў бліскучы металічны дрот, праходзіў праз расшчэплены канец і спадаў у ваду, дзе нерухома застыла звычайная сасновая шышка. Другі канец дроту вёў да срабрыстага планшэту, яго паверхню суцэльна пакрывалі сімвалы, падобныя на тых, што на медальёне Траўня. Адной босай нагой дзед прыціскаў хварасціну, а пальцамі другой вадзіў па іерогліфах.

Па ўсім відаць, дзед не дужа хваляваўся за жытло. На вітанне Траўня ён нават вухам не павёў.

– Здаецца, ваша хата згарэла, – паведаміў я, падышоўшы следам.

– Ляснулі і мышы, – буркнула барада і спакойна працягнула назіраць за шышкай.

– Вас што, гэта зусім не турбуе?

– Цяпер гэта іх турбуе.

– Вы ж без даху над галавой засталіся!

– Хай не лезуць.

Я замоўк, спрабуючы зразумець, што здарылася насамрэч.

– Вы гэта што... самі?!

– Кажу табе, хай не лезуць! – адрэзаў стары.

Не пашанцала ж мясцовым мышам.

– Хутчэй за ўсё яны паўцякалі, не такія і дурныя, – не ўтрымаўся я. – Пазбіралі клункі і падаліся да іншых...

– Яшчэ і лепш, да дзесятага калена запомняць.

Травень нашу гаворку ніяк не хацеў падтрымліваць – стаяў побач і маўчаў, як вады ў рот набраўшы. Вось табе і сябар. Сам ваюй.

Я не ведаў, з чаго пачаць, каб як след наваліць сваё гора яшчэ і на гора гэтага пагарэльца. Адкрыў ужо рота, як загойдалася на вадзе шышка і падалася кудысьці ўбок. Лавец не спрабаваў падсякаць ці асцярожна падводзіць да берага – проста высмыкнуў адным махам. На зялёную траву пляснулася сціплая рыбінка. Зусім невялікая. Яна і блізка не ляжала з тым уловам, што мы здабылі ў лагуне.

Кірмаш зняў нагу са свайго прыбора – і малёк сам саслізнуў у падстаўленую руку. У гэтай вуды не было нават кручка: голы дрот заканчваўся бліскучай гарошынкай.

– Ну, чаго ты лезеш? – гаркнуў вудар і патрос яго за хвост. – Навошта ты мне? Дзе бацька? Ідзі бабу ці дзеда пакліч, дурань малы...

Пасля такога загаду малёк паляцеў назад у возера.

– Ага, пазаве, – засмяяўся я. – Цяпер усё возера ведае, што за дрот! Шукайце дурняў!

– Ты мяне яшчэ павучы, смаркач, – абарваў мяне рыбак. – Памаўчы лепш.

Гэтакі тон не зусім спрыяе паспяховым дамоўленасцям.

Я прысеў на плоскі валун і выцягнуў ногі. Травень апусціўся на траву воддаль. На нейкі час настала цішыня. Толькі недзе пасвіствалі дразды ды ра-пораз па верхавіне дуба прабягаў вецер. Шышка нерухома застыла на люстраной паверхні. На глыбокім дне было відаць кожны каменьчык, кожную водарасць. І ніводнай рыбінкі.

– Ну, чаго маўчыш? – буркнула з-пад абвіслых палёў.

– Як параілі – так і раблю.

– Раз маўчыш – значыць, нешта дрэннае думаеш.

– Я, гэта самае... нічога дрэннага не думаю.

– Значыць, думаў, пакуль ішоў сюды.

– І да гэтага нічога не думаў! Не было калі!

– Будзеш потым абы-што думаць.

– Чаму гэта я буду абышто думаць? – абурыўся я. – Адкуль такія здагадкі?

– Тут і здагадвацца не трэба. Будзеш думаць таму, што нічога не дам.

– А што вы не дадзіце?

– Тое, дзеля чаго вы сюды прыперліся.

Ды як жа тут не думаць, калі ў мяне аніякай надзеі ўжо не застаецца? Што рабіць? Куды падацца? Левая кішэня на штанах вунь як адтапырваецца, вялізная, як торба – планшэт цалкам улезе. І правая таксама ледзь не ірвецца, нездарма ж штаны на шлейкі падвесіў. Што там можа быць? Калі Травень набываў у яго рэчы, якія ў нас з'явяцца хіба што праз стагоддзі, то што гэты жабрак-пагарэлец можа яшчэ прыхаваць? Пасля пажару гэтая схованка, мабыць, і засталася надзейнай.

Дзедавы кішэні як магніт прыцягвалі да сябе – я не зводзіў з іх вачэй.

«А што, калі…» – прыйшла шалёная думка. За ўвесь час нашай размовы стары ні разу не зірнуў на мяне, але зарослае сівымі валасамі вуха, відаць, валодала сваім асобным зрокам.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.