Апошні алгарытм

Райскае месца

Над галавой раскінулася бяздоннае блакітнае неба, дзе амаль у самым зеніце пякло асляпляльнае сонца. У гарачым паветры калыхалася перыстае лісце какосавых пальмаў. Ва ўсе бакі мяккім дываном рассцілаўся беласнежны пясок. І лазурная гладзь лагуны. Празрыстая, як шкло, ля самага берага. Далей яна адлівала яркай бірузой, а потым, бліжэй да сярэдзіны, набывала насычаную сінь. У глыбіне цямнелі смаргадавыя плямы і палосы.

За лагунай, недзе за мілю, пралягла белая лінія прыбою. А за прыбоем каціў хвалі цёмна-сіні акіян, зліваючыся недзе ўдалечыні з небасхілам.

Я ішоў, нібы ў ва сне... Пад нагамі скрыпеў гарачы каралавы пясок, пакрыты пярэстымі ценямі. Здалёку даносіўся глухі рокат прыбою. Пяшчотны брыз абдымаў разгарачаны твар і прыгладжваў растрапаныя валасы. Апошнія метры пальмы саступілі голай паласе, дзе бязлітасна жалілі прамыя прамяні.

У гэтыя хвіліны я прабачыў Траўню ўсе ягоныя жарты. І быў гатовы дараваць усё загадзя, толькі б не прачнуцца ад гэтага дзіўнага сну.

Не адразу зразумеў, што стаю ў прахалоднай вадзе, намачыўшы штаніны. Сцягнуў красоўкі, цесныя джынсы, сарваў кашулю – адкінуў, як некую брыдоту. Яшчэ колькі метраў прайшоўся да глыбіні. Нырнуў – і паляцеў, нібы ў паветры.

Неверагодна празрыстая вада.

На дне відаць кожную рыбінку, кожную пясчынку, быццам і не існавала тоўшчы вады. Цёмныя плямы ператварыліся ў яскравыя каралавыя сады: крэмавыя, малочна-белыя, бледна-ружовыя, ліловыя, жоўта-бурыя. Гэтыя барвы, быццам падсвечаныя знутры, здаваліся нерэальнымі. На большай глыбіні колеры пераходзілі ў бура-зялёныя і сіне-шэрыя тоны.

Каралы раслі шчыльнымі зараснікамі, галінаваліся ці падымаліся асобнымі купаламі. Сярод гэтага падводнага лесу парылі, лёталі, круціліся, мітусіліся ці паважна кудысьці дэфілявалі жыхары ўсіх колераў і характараў. Матылі, папугі, ластачкі, вожыкі, лісы, сабакі, ільвы, мандарынкі, нават клоўны і хірургі. Было месца і музыкам: трубачам і флейтыстам. Сустракаліся і больш важныя асобы – кардыналы і напалеоны. На любы густ. Толькі трэба спераду праз злучок дадаваць «рыба-». Будзе амаль тое самае, што ў нас наверсе, толькі з куды большай разнастайнасцю.

Далей ад берага пальмы больш не засланялі агляду – адкрыўся краявід на гару. Яна ўпіралася ў неба няроўным конусам з яго пагоркамі, выступамі, глыбокімі лагчынамі і расшчэлінамі. Вышчарбленая вяршыня нібыта грабянём вычэсвала блакіт небасхілу, затрымліваючы белую смугу. Заходні бок падымаўся больш паката, а ўсходні абрываўся чырванавата-бурымі сценамі. Крутыя схілы да самай вяршыні пакрываў непралазны трапічны гушчар, толькі месцамі з-пад шчыльнай зялёнай коўдры выглядала голая скала, дзе ўжо ніяк было не зачапіцца за стромкі базальт.

Я не заўважыў, як забраўся далёка. Дзякуй бацьку: не шкадаваў грошай на басейн. На новы смартфон мог паскупіцца, казаў, што і з пабітым экранам усё добра бачна, расколіны толькі абараняюць ад крадзяжу, а вось на месячны абанемент – ніколі. Хадзілі разам, каб за вечар адмахаць тры ці чатыры сотні метраў на асобнай дарожцы. На гэтых дарожках канчаткова дайшло, што топіць чалавека не вада, а яго ж уласны жах. Цяпер адлегласць на вадзе для мяне вымяралася не метрамі, а хвілінамі.

Травень сядзеў пад пальмай. Ён чамусьці не спяшаўся купацца. Затое Лабрык залез у ваду, але круціўся на адмеліне, побач са сваім новым сябрам. Гэта выглядала падазрона. Двое быццам змовіліся, нешта ведалі...

Успомніўся раптам адзін фільм, таксама з трапічным востравам і прыгожай лагунай: пакуль адзін паміраў ад гангрэны, астатнія забаўляліся і цешыліся жыццём, нібы нічога не здарылася. Я ірвануў штосілы назад да берага – дзякуючы тым жа трэніроўкам дабраўся хутка. Мяне сустрэў шчаслівы рэтрывер.

– Слухай, акулы ў вас тут водзяцца? – спытаў я, аддыхаўшыся.

– Пра акул не турбуйся – іх даўно людажэры з'елі, – бесклапотна адмахнуўся Травень.

Я агледзеўся.

Лагуна прасцерлася кіламетраў на дзесяць. На ўсходзе і на захадзе ў акіян выступалі скалістыя мысы, замыкаючы заліў ля далёкіх рыфаў. Мы знаходзіліся недзе пасярод гэтага тонкага паўмесяца. За светла-шэрымі стваламі віднелася адзінокая бамбукавая хіжына. Каля гэтага куратніка былі ўкапаны ў зямлю знаёмыя мармуровыя кругі з адтулінамі ў цэнтры, ад метра да двух у дыяметры. Самы вялікі дасягаў метраў трох. Яшчэ адзін кругляк таксама прыстасавалі пад стол. Ды нацягнуты паміж пальмамі гамак. Непадалёку збягаў у мора неглыбокі ручаёк – толькі ступні намачыць. Далей па беразе, колькі ні ўзіраўся, адныя пальмы і пясок. Да самых мысаў нікога і нічога, аніякіх прыкмет цывілізацыі.

Жартуе ён ці гаворыць сур'ёзна?

Травень трымаў доўгае мачэтэ, каля яго ног валяліся пажаўцелыя какосы. Я сеў побач, у цень.

– Нешта не відаць тваіх людажэраў.

– Прыпасы скончыліся, цяпер шастаюць недзе па суседніх астравах.

Ён спрытна абсек арэх – унутры адкрылася белая мякаць, па руках пацёк сок. Працягнуў мне.

Я не стаў удакладняць, што хавалася пад «прыпасамі». Відавочна, не какосы, якіх навакол была процьма. Мяне ахапіў ціхі спакой, не хацелася забіваць галаву нечым дурным. Пацягваў сок і назіраў, як у празрыстай глыбіні лунаў скат. Нібыта кінулі ў ваду двухметровае пакрывала з цёмным верхам і белым нізам, а яно ажыло і цяпер, грацыёзна ўздымаючы і апускаючы куты-крылы, плыло над пясчаным дном.

Потым мы пакінулі сваё адзенне пад наглядам лабрадора, а самі палезлі ў бірузу лагуны. Адплылі далёка ад берага – туды, дзе было больш каралаў.

Зялёная трава майго праводцы выдатна ўпісвалася ў падводны лес: калыхалася, як жывая, сярод рознакаляровага багавіння і прываблівала дробных рыбінак. Некаторыя нават спрабавалі шмыгнуць у гэтую дзіўную чупрыну. Мне і хвіліны не хапала пратрымацца пад вадой, а той – па тры-чатыры хвіліны спакойна круціўся ля дна. Мог надоўга завіснуць на адным месцы, чакаючы, калі з-пад каменя выгляне краб ці з норкі выткнецца мурэна. Ён часам не прафесійны вадалаз?

Толькі Лабрык непакоіўся, бегаў па адмеліне і брахаў, заклікаючы вярнуцца. Ён хоць і любіў пабоўтацца ў вадзе, але зусім не ўхваляў небяспечных заплываў. Разнерваваўся так, што за нашу лёгкадумнасць пацярпелі джынсы: калі мы вярнуліся, я выявіў іх выкачанымі ў пяску, а на левай штаніне дзірку памерам з кулак. Калі так пойдзе далей, то хутка і сам буду свяціць лахманамі.

Травень папярэдзіў, што на сонцы мне больш нельга: згару ў вадзе нават хутчэй, чым на сушы. Таму свае магеланавыя планы мне давялося адкласці. Ды і спёка навалілася такая, што не хацелася лезці нават у ценістыя джунглі, а пасля прахалоднай восені яна і зусім здавалася пеклам. Мы выцягнулі з куфэрка яшчэ адзін гамак і расцягнулі між пальмамі. Далей я даведаўся, што гамак з харакатарам: выкульваў назад на пясок, нібы неаб'езджаны жарабец. Пасля трэцяй ці чацвёртай спробы я здолеў-такі ўтаймаваць свавольніка.

Наступныя некалькі гадзін, у самы разгар дня, мы ратаваліся ў цені, пад ціхае шамаценне кронаў.

Я неміласэрдна скуб сябе, што здагадаўся скінуць куртку дома разам з тэлефонам. Трапіць у гэты рай і не прыхапіць з сабой камеру! Колька, калі і паверыць, за астатняе жыццё насверліць ва мне больш дзірак, чым сталяр да пенсіі.

У галаве круціліся сотні, калі не тысячы пытанняў. Больш за год літаральна пад бокам знаходзіўся гэты цуд. Пакуль мы здавольваліся брудным снегам, салёнай хляботай і шэрым небам, якое магло тыднямі панаваць над Мінскам, гэта райскае месца прыпадала пылам у куфэрку на шафе!

– Травень, дзе ты раней быў? – парушыў я спакой. – Чаму раней не змог да нас трапіць?

– Ты дзе яе хаваў?

– Ляжала ў касэтцы, касетка ў куфэрку, а куфэрак – на шафе. Я толькі пазаўчора яе выняў.

– Ага, а куфэрак мог бы яшчэ пад дубам закапаць.

– Ведаеш, калі пачаць павялічвацца знутры, то лёгка раскрыецца і касетка, і куфэрак.

– Ці лёгка зламаеш сабе шыю, з ростам у некалькі сантыметраў.

– Палена шыю сабе не зламае! Прапіхнуў бы – і яно б замест цябе ўсё адчыніла!

– Не адзін ты такі хітры, – пасміхнуўся падарожнік па іншых сусветах. – На якім баку ляжала іголка?

– Не ведаю, яна аднолькавая з усіх бакоў... Ды якая розніца?

– Не аднолькавая. Уваход толькі з аднаго боку. Калі ляжыць уваходам уніз, ніякія хітрыкі табе не дапаможуць. Ніякога супердамкрата знутры не падсунеш, каб перавярнуць на другі бок. Партал у кантролеры проста дэактывуецца – будзе звычайная дзірка ў метале.

– Навошта такія складанасці?

– Дзверы ў сваю хату чаму зачыняеш?

– Сам ведаеш, не кожнаму госцю рады.

– Бачыў, аж два замкі павесіў, – засмяяўся Травень. – А я вось усё роўна пралез.

– Лічы, што ты прыемнае выключэнне!

– Лічы, што табе пашчасціла, іншыя б ужо павалаклі цябе ў кайданах.

З хвіліну я ўяўляў сябе ў кайданах – у брудзе, на спёцы, недзе на невольніцкім рынку ці ў сырым падзямеллі, дзе доўгія гады буду рабіць лыжачкай падкоп, пакуль не павесяць. Хто ведае, як тут з правамі чалавека – можа які дзіўны гук. У кожным разе, так сабе будучыня.

– Надзейна прыдумана, можна спаць спакойна, – пагадзіўся я. – Толькі не разумею, як усё ўпіхнулі ў адну іголку? Гэта ж колькі энергіі патрэбна! Мабыць, генеруе больш, чым наша атамная станцыя! Колькі ёй патрэбна, каб стварыць партал?

– Іголка не стварае партал – гэта кантролер. Парталы стваралі асобна, іншай машынай, а потым прывязвалі да аб'екта, які кантралюе браму.

– Значыць, атамнага рэактара ў ёй няма? А як жа трымаць браму адчыненай?

– Энергію можна браць і з наваколля. І яе патрэбна не так шмат, як табе падаецца.

Недзе я ўжо чуў пра невачарпальну энергію ў нашай светлай будучыні. Мне складаней было зразумець іншае.

– Слухай, калі энергіі патрэбна няшмат, навошта тады зачыняць партал?

Травень толькі ўздыхнуў, нібы перад ім сядзела немаўля.

– Глядзі, замыкаеш у які-небудзь сейф, падключаеш званок, камеру – і ўсё, больш не думаеш, ці просіцца нехта да цябе ў госці! – не здаваўся я. – Не ўсе ж з дурнымі намерамі палезуць! Ведаеш, жалезная заслона не спрыяе нармальнаму развіццю краіны...

Травень цярпяліва дачакаўся, пакуль будучы дыпламат ува мне выдыхнецца. Затым ляніва, цярэбячы ўласную травінку, размазаў па сцяне ўсе мае довады:

– Ну няхай, засунеш ты партал у бункер, глыбока пад зямлю, варту выставіш, датчыкі, вогнямёты, лазерную гармату ўпрытык навядзеш... А што, калі з другога боку тым жа лазерам першымі шмальнуць? І следам закінуць бомбу – такую, што ад твайго палаца толькі возера застанецца. Браняваная пліта, метр сталі – не перашкода, за секунду выпарыцца. На кожную гайку знойдзецца свой ключ!

Мне не было чаго запярэчыць: любая спроба ўзвесці крэпасць вакол партала толькі ператварала б яго ў вялікую мішэнь. Рашэнне змясціць партал у маленькае вушка можна лічыць геніяльным. Не толькі бяспека, але і непрыкметнасць: бабуля столькі гадоў берагла, і ніхто не ведаў, што за дзіва ў паскрэбаным куфэрку. Ці ведала, але не казала? Калі ведала, то добра разумела, што невядома ў чыёй кішэні можа апынуцца гэтая іголка-кантролер, і невядома што будзе ў галаве гаспадара той кішэні.

Сёння Травень мог нават не спадзявацца на адпачынак, хоць яму двойчы давялося прайсці праз пекла мезасвету.

– Ведаеш, калі так бароняць сябе, значыць, ёсць яшчэ іншыя сусветы!

– Як бачыш, ты з адным ужо сустрэўся.

– Я не толькі пра нашыя, ёсць яшчэ іншыя сусветы?

– Гэтага ніхто не ведае, думаю, што адычынілі браму толькі ў ваш.

Некаторы час я сядзеў як жаба перад колам: раздавіць яно мяне ці не? Выскачыць з каляіны ці паспрабаваць перавярнуць гэты воз? Розумам не ахапіць і наш сусвет, з яго адлегласцямі ў мільярды светлавых гадоў, а тут яшчэ іншы дадаўся. А можа, гэтая брама – да іншых планет у нашым жа сусвеце? Трыльёны зорак, вакол якіх круцяцца раі планет, – чаму б не дапусціць, што некаторыя з іх амаль цалкам падобныя да нашай Зямлі? Няма аніякіх паралельных сусветаў, ёсць толькі «чарвяточыны» ў іншыя галактыкі?

Нарэшце, калі мой даводца не з нашага сусвету, то чаму мы разумеем адзін аднаго?

– Травень, а ты сам з гэтага свету?

– Тут і нарадзіўся.

– Калі так, чаму я цябе разумею?

– Ты мог бы ўжо даўно здагадацца, – пасміхнуўся ён. – Уключы логіку, не спяшайся з высновамі.

Я задумаўся. У гэтым свеце, наколькі я ўжо зразумеў, з магіяй справы не мелі, таму заставалася нешта больш прызямлёнае.

Нашы продкі трапілі сюды? Напрыклад, сотні гадоў таму знайшлі партал большага памеру і пралезлі, без усялякіх ізалятараў. Калі так, тады чаму гаворка Траўня сучасная? Нават не тарашкевіца – наркамаўка! Дзякую кнігам, магу адрозніць. Старажытнабеларуская мова яшчэ больш адрозніваецца ад тарашкевіцы, таму варыянт са спрытнымі продкамі адпадае. Вывучыў? Дзе і калі? Ён жа казаў, што нікога ў маім свеце не ведае. Я не з тых, хто верыць у лухту пра «англійскую мову за дваццаць чатыры гадзіны», нават калі ты геній-паліглот. Застаецца толькі навука.

– Думаю, адказ у цябе на шыі вісіць, – асцярожна выказаў я здагадку. – Калі мы лезлі ў ваду, заўважыў, як ты нешта прыкапаў у пясок, хаця і павярнуўся да мяне спіной. І яшчэ: пакуль мы купаліся, ты ні слова не прамовіў. Толькі свістаў, калі хацеў нешта паказаць.

– Нарэшце! – Травень засмяяўся і выцягнуў з-пад зношанай кашулі срэбрысты медальён.

Невялікі, круглы дукач, шчыльна пакрыты вуглаватымі ўзорамі і незнаёмымі сімваламі па ўсім вечку. Яны нагадвалі бенгальскі алфавіт. Не здзіўлюся, калі гэта і ёсць старажытнае брахмі. У майго прадзеда было нешта падобнае: срэбны гадзіннік на ланцужку, які той насіў у кішэні пацёртага піджака. Толькі на гадзінніку замест дзіўных узораў меліся серп і молат у вянку.

– Так і ведаў, што ў цябе партатыўны перакладчык! – схлусіў я.

– Транслятар, – паправіў уладальнік чарговай тэхнацуды.

– Ён што, усе мовы ведае?

– Ні адной не ведае. – Травень прыбраў прыладу назад пад кашулю. – Ізноў ты, Стас, логіку адключыў. Такія доўга не жывуць, калі дарвуцца да парталаў, за руку вадзіць трэба.

А вось гэта мне не спадабалася. Вельмі не спадабалася.

Я напружыўся. Здагадка нібы нажом паласнула па мазгах. Я сеў, потым ускочыў і ўспыхнуў:

– Ведаеш, чытаць чужыя думкі без дазволу – гэта свінства!

– Ага, ты гэта майму Дзічку скажы: толькі пра абед падумаеш – а ён ужо тут!

Гэты злыдзень насалоджваўся маёй разгубленасцю і поўнай бездапаможнасцю. Паспрабуй ні пра што не думаць, калі думкі, наадварот, палезлі ў галаву яшчэ заўзяцей! І кожная прасілася прадэфіліраваць на гэтым подыуме, замест таго каб скінуць каблукі ды даць дзёру. Тыя, што ўсё-такі павылазілі, мітусліва забегалі, туды-сюды, нібы мурашы ад гекона, шалёна наскокваючы адна на адну. А як затаіць, калі ты думаеш акурат пра тое, як гэтыя самыя думкі схаваць? Цікава, шапачка з фальгі дапамагае?

Травень нарэшце злітасцівіўся, спытаў:

– Чаму ж ты маіх думак не чуеш?

– Працуе ў адзін бок!

– Можна і ў адзін бок наладзіць, – пагадзіўся ён. – Але тады б ты мяне не разумеў.